معماران بزرگ

پس از استقرار بچه زنبوران و تشکيل خوشه (Cluster ) زماني که زنبوران کاشف ، پس از شناسايي به سمت کلني بازگشته هر کدام با زبان مکالمه اي خود (رقص ) مشخصات آشيانه جديد را به ديگر زنبوران مي شناسانند . بالاخره توافق بين زنبوران برقرار مي شود و پرواز خوشه بچه دسته جمعي به سمت محل مورد نظر صورت مي پذيرد . پس از رسيدن به اين محل زنبوران کارگر در حالي که عسلدانهايشان مملو از عسل مي باشند به مدت 24 ساعت به يکديگر چسبيده و به صورت معلق در آن محيط باقي مي مانند . پس از سپري کردن اين مدت تمام توان کلني صرف ساختن آشيانه جديد خواهد شد . آشيانه اي که در آن زنبوران عسل اکثر فعاليت هاي حياتي خود مانند توالد نسل ، ذخيره شهد و گرده ، زمستان و شب گذراني را در آن انجام مي پذيرد .ساخت شانها توسط زنبوران کارگر شاهکاري عجيب است که معماراني کوچک آنرا خلق کرده اند . اگر چه اين ساختمان ها ابهت اهرام ثلاثه يا آسمان خراش هاي امروزي را ندارند اما سازه ها و شيوه معماري آنها مجهولات بس بزرگتري را دارند که هنوز براي انسان ها نا شناخته مانده است .

لانه

زنبوران عسل 7 گونه اند که به دو دسته تقسيم مي شوند . زنبوراني که اهلي شده اند و زنبوراني که به صورت وحشي زندگي مي نمايند و قابل اهلي شدن نيستند .زنبوران عسل وحشي بدور از تاريکي و در محل هاي روشن لانه سازي مي نمايند . اين زنبوران با تعداد کروموزوم 2n=16  در هنگام لانه سازي فقط يک شان معمولاً روي درختان منطقه جنوب و جنوب شرقي آسيا بنا مي کنند . بر خلاف اين زنبوران ، زنبوران عسل اهلي يا همان زنبوران عسل معمولي فقط در مناطق تاريک مثل غارها ، تنه درختان و کندو و به تعداد نا محدود قادر به ساخت شان مي باشند . اين نوع زنبوران که تقريباً در سراسر کره خاکي پراکنده شده اند با تعداد کروموزوم 2n=32  در زنبورداري هاي تجاري مورد استفاده قرار مي گيرند .

ترشح موم

موم از 8 غده موم ساز که زير شکم زنبوران بين بند هاي چهارم تا هفتم به صورت جفتي قرار دارد ترشح مي گردد . زنبوران کارگر بين سنين 12 تا 18 روزگي قاد به ترشح موم مي باشند . ترشح موم در غير اين سنين بنا بر ضرورت و نياز کلني نيز ترشح مي گردد اما به مقدار کمتر و با کيفيت پايينتر نسبت به سنين 12تا 18روزگي است .

زنبوران کارگر پس از تولد جيره غذايي گرده و عسل را به مقدار زياد براي توليد ژله رويال ، موم ، زهر ، و انجام فعاليت هاي فيزيولوژيکي بدن استفاده مي نمايند . موم ، در قسمت هايي که ضخامت کوتيکول پوسته خارجي شکم نازک و داراي منافذ ميکروسکوپي است و غدد مومي در بالاي آن قرار دارند به صورت مايع ترشح مي شوند . موم به صورت قطعات ريز (که در صورت مشاهده با چشمان مسلح از چند صد لايه نازک تشکيل شده)با مساحت 1 تا 2 ميلي متر پس از برخورد با هوا به حالت جامد در مي آيد .

زنبوران کارگر بوسيله پاهاي عقبي (ساق و پنجه اول )موم ترشح شده را قيچي و به پاي مياني و پاهاي جلويي منتقل مي نمايند . پس از آن با آرواره هاي بالايي و اضافه کردن مقداري آنزيم ، آنرا نرم و به حالت خميري در مي آورد و به ديواره ها ي ناقص يا پايه هاي حجره ها مي چسبانند . با اضافه کردن دوباره آنزيم موم را نرم و به آن حالت مي بخشند .

موم

موم حداقل شامل 284ترکيب مختلف مي باشد که عمده ترکيبات آن مونو و دي استرها ي اشباع شده و اشباع نشده ، هيدرو کربن هاي اشباع شده و اشباع نشده ، اسيد هاي فرار و هيدروکسي پلي استر ها هستند . رنگ موم سفيد غالباً به مرور زمان تيره مي شود . نقطه ذوب موم 61 تا 65 درجه سانتي گراد و چگالي  نسبي آن در دماي 15 درجه سانتي گراد 958/ الي 97/ گرم بر سانتي متر مکعب است . مقاومت الکتريکي موم 10×20 تا 5 ×10 اهم و عد صابوني موم 100 – 85 است . وزن هر بشقابک مومي ترشح شده 2 ميلي گرم است که براي 1 کيلو گرم موم به 4 ميليون صفحه بشقابي نياز است .

زنبوران از اين ماده زائد (موم) که توسط بدنشان ترشح مي گردد به عنوان مصالح ساختماني در ساخت شان و لانه همچنين درصدي از آن را در ساخت بره موم به کار مي برند . امروزه موم يکي از محصولات جانبي زنبورداري است که در بسياري از صنايع کاربردهاي گوناگوني دارد .استفاده از موم در صنعت شمع سازي ساده ترين کاربرد آن و استفاده از آن در خازن هاي الکتريکي از پيچيده ترين کاربردهاي موم مي باشد .

ظرافت لانه

در اولين بازديدي که از يک شان زنبور عسل به عمل مي ايد حجره هاي 6 ضلعي بي شماري نظر بازديد کننده را جلب مي کند و اين سوال براي بازديد کننده پيش مي آيد چرا حجره هاي شش وجهي؟

در آزمايشي ثابت شد که در يک محيط مشخص سلول هايي با اشکال مثلث ، مربع ، دايره ، پنج ضلعي ، شش ضلعي و هشت ضلعي ، بيشترين حجره ها و ايجاد کمترين فضاي خالي متعلق به محيط با حجره هاي 6 ضلعي مي باشند .

هر شان شامل يک تيغه مياني است که دو طرف آن سلول هاي 6 ضلعي به صورت افقي با شيب 13 درجه به سمت بالا تمايل دارند اندازه سلول هاي مومي بالطبع آن اندازه بدن زنبوران عسل در عرض جغرافيايي از جنوب به سمت شمال بزرگتر مي شود . در يک شان سلول هاي 6 ضلعي محل ذخيره عسل و گرده همچنين محل پرورش نوزاد و دگرديسي زنبوران عسل است . در يک شان 3 نوع سلول يافت مي شود . سلول هاي زنبوران کارگر ، زنبوران نر و ملکه . حجره هاي کارگران و زنبوران نر 6 وجهي و حجره ملکه شکل هندسي مشخصي ندارد و شبيه به يک بادام زميني است. قطر سلول هاي کارگر 2/5 تا 7/5 ميلي متر و عمق آن 12 – 13 ميلي متر و حجم آن 25/ تا 28/ و قطر سلول هاي نر 2/6 تا 7 ميلي متر است . 4 سلول کارگر يا 3 سلول نر به طور ميانگين 1 سانتي متر مکعب خواهد بود . حجم سلول ملکه 8/ تا 9/ سانتي متر مکعب که سلول هاي اوژانسي ملکه نسبت به سلول هاي عادي کوچک ترند . ضخامت ديواره هاي سلول ها به طور ميابگين 002/ ± 073/  ميلي متر مي باشد . فاصله بين شانها 10 ميلي متر مي باشد که به فضاي زنبور معروف شده و کشف اين فضا تحولي عظيم در صنعت زنبورداري ايجاد نمود .چنانچه به هر دليلي شانهاي داخل کندو نسبت به يکديگر فاصله بيشتري داشته باشند زنبوران ، اصطلاحاً هرزه بافي مي نمايند به عبارتي تا حدي شان اضافه مي بافند تا فاصله بين دو شان 10 ميلي متر گردد .

معمولاً زنبوران شان ها را طوري مي سازند که:

-        تهويه به آساني صورت بپذيرد .

-        حرارت ايجاد شده به آساني از لانه خارج نشود .

-        جهت ساخت لانه با جهت تابش طلوع خورشيد يکي باشد .

-        محل هايي براي ساخت لانه انتخاب مي گردد که کم رفت و آمد باشند .

يک شان کندوي لانگستروت حداکثر 2000 گرم عسل در خود جاي مي دهند در حالي که مقدار موم و مصالح به کار برده شده در ساختمان شان 14 تا 20 گرم است يا 1 کيلو گرم موم حدود 20 کيلو گرم عسل را نکهداري مي کند يعني 20 برابر وزن خودش . 

آن ظرافت ساختمان و مصالح نرم و سست و مهمتر ظرفيت بيش از حد براي نگهداري و انبار سازي مواد آيا قابل مقايسه با پيشرفت انسان و ادعاي او مي باشد .

در زندگي زنبور عسل قدرت نمايي حق تعالي به حدي جلوه گر است که درس نگرفتن از آن نشان از بي خردي انسان دارد .

بهت انسان در برابر جلوه هاي زيباي طبيعت آيا نه اين است که انسان از توانايي هايش بدرستي استفاده نمي نمايد .

طبيعت هر رنگ و هر گوشه اش آينه ايست براي استفاده انسان ، تفکر و ياد خدا

مقدمه

با ساخت کندوهاي جديد لانگستروت و دادانت ، استقبال گسترده اي از اين ابتکار توسط پرورش دهندگان زنبور عسل در سرتاسر دنيا صورت پذيرفت. مزايايي که اين نوع کندو ها نسبت به کندو هاي بومي و سنتي داشتند نه تنها محققين را راضي نکرد بلکه ايشان را ترغيب به ثبت ابتکارات جديد و فني در ساخت کندو و ساير ادوات مربوط به زنبورداري کرد . امروزه در اکثر ايالات کشور هاي کانادا و امريکا قابهاي پلاستيکي همراه با پايه عاج دار پلاستيکي جايگزين قابهاي چوبي با پايه هاي مومي در طبقات ذخيره عسل کندوها شده است . مسلم است که استفاده از اين نوع قابها زنبوردار را در کاهش هزينه ها و بسياري از مشکلات مربوط به اين بخش کمک مي رساند .

به طور کلي استفاده از اين تجهيزات جديد و علوم به روز است که شغل زنبورداري در کشورهاي صنعتي قابليت توجيه اقتصادي پيدا کرده است . آموزش و فرا گيري علوم روز ، انتقال فن آوري ها و تحقيقات محققين به پرورش دهندگان همچنين توجه زنبورداران به خلق ابتکارات فني را مي توان از جمله عوامل موثر در پيشرفت صنعت زنبورداري جهان به شمار آورد . اميد است نسل جوان پژوهشگران ايراني نه تنها زنبورداران بلکه محققين تمام عرصه هاي علوم در کشور برگي جديد از پيشرفت همه جانبه را ورق بزنند .

انواع کندوهاي چوبي

موردي که در مورد همه کندو ها رعايت مي شود در نظر گرفتن فضاي زنبور يا فاصله استاندارد بين قاب هاست . طول ، عرض و ارتفاع قابها ، تعداد قابها ، ضخامت تخته هاي استفاده شده در ساختمان کندو و ... بر طبق سليقه شخصي افراد قابل تغيير است .

به طور مثال تعداد قاب ها در کندوي دادانت 12 عدد و در کندوهاي لانگستروت 10 عدد است . يا کندوهاي ملي انگلستان WBC دو جداره است. در صورتي که کندوهای اسميت تک جداره مي باشند .

کندو هاي گوناگوني از جنس چوب توسط شرکت هاي تجاري اروپايي و امريکايي با مزايا و امکانات بيشتري نسبت به ساير کندوهاي ساخته شده که مي توان از افزايش ضخامت چوب به کاربرده شده در ساختمان اصلي و تعبيه محفظه اي در قسمت پاييني کندو همچنين تله گرده و... نام برد .

کندو هاي غير چوبي

مشکلاتي که کندوهاي چوبي دارند محققين را بر آن داشت تا کندوهايي از جنس پلاستيک بسازند که کندو هاي ساخته شده مزايا و معايبي نسبت به کندوهاي چوبي دارند که به بررسي آن مي پردازيم.

مزايا

-         استحکام و دوام کندوهاي پلاستيکي نسبت به کندوهاي چوبي بيشتر است .

-         ضد عفوني ، تميز کردن و شستشوي اين کندو ها آسانتر از کندوهاي چوبي است .

-         اين نوع کندوها از لحاظ رطوبتي و حرارتي  نسبت به کندو هاي چوبي عايق ترند .

-         شکارچياني مثل پرندگان و جوندگان قادر به از بين بردن (جويدن بدنه و سوراخ کردن ) اين نوع کندوها نمي باشند .

-         از لحاظ ورود عوامل بيماري زا به کندو ، اين نوع کندوها قابليت محافظت بيشتري نسبت به کندو هاي چوبي دارند.

-         پايداري و عمر مفيد اين نوع کندوها نسبت به کندو هاي چوبي بيشتر است.

-         اين نوع کندوها نسبت به کندوهاي چوبي سبک ترند .

-         انبار کردن اين نوع کندوها آسانتر است .

-         در اين نوع کندوها قابليت استفاده از قابهاي چوبي نيز وجود دارد.

-         اين نوع کندوها قابليت طبقه پذيري را نيز دارند .

-         هرگونه خرابي و شکستگي طي حمل و نقل را نخواهيم داشت .

معايب

-         سبکي اين کندو ها در مناطق باد گير مشکل ساز است . البته تعبيه مقداري  سرب در بدنه و کف کندو تا حدي از اين مشکل کاسته است .

-         پذيرش اين نوع کندو  با توجه به فضا و جنس آن توسط زنبوران عسل در برخي موارد جزئي مشکل است .

کندوهايي از جنس يونوليت نيز ساخته شده که قابليت استفاده محدود تري نسبت به کندوهاي پلاستيکي دارند .

کندوهاي مسافرتي

کارشناسان از اين نوع کندوها به عنوان يکي از عوامل موثر در موفقيت صنعت زنبورداري و مخصوصاً باغباني نام برده اند .

اين نوع کندو ها بر روي يک تريلر ثابت مي باشند . تعداد کندوها يا تعداد طبقات کندويي که بر روي يک ديگر قرار ميگيرند بر اساس سليقه سازندگان متفاوت است اما به طور کلي دو رديف کندو در قسمت جانبي-طولي تريلر قرار دارند . در فاصله مابين دو رديف راهرويي ايجاد مي گردد که زنبوردار مي تواند از آن فضاي ايجاد شده استفاده هاي گوناگوني ببرد . نحوه قرار گيري کندوها روي يکديگر باعث شده که بازديد اين کندوها از داخل راهرو صورت پذيرد و قابها به صورت ريلي از داخل کندوي مورد نظر بيرون کشيده مي شود و شان ها مورد بازديد قرار مي گيرند . به علت نزديکي بيش از حد کندو ها درب ورودي زنبوران به يکديگر سعي مي شود ديواره بيروني کندو رنگهي متفاوتي از ساير کندوها داشته باشند . استفاده از اين نوع کندوها براي زنبوراني که جهت يابي ضعيفي دارند مثل زنبوران ايتاليايي غالباً دچار دريفتينگ مي شود توصيه نمي گردد.

استفاده از اين نوع کندو ها براي مناطقي که هموار مي باشند و طبق دهي مرسوم نمي باشد مي تواند توجيه اقتصادي داشته باشد .

 از جمله معايب اين نوع کندوها فضاي محدود و عدم اضافه شدن طبق به کلني مملو از جمعيت مي باشد . استفاده از کندوهاي مسافرتي محدود به تعداد کندوي مورد حمل مي باشد و نمي توان در مقياس هاي بزرگ از اين نوع کندو ها استفاده نمود.

حمل و نقل اين نوع کندو ها بسيار آسان است و بيشترين نوع مصرف آن در مقاصد گرده افشاني هاي هدف دار است .

ماشيني که تريلي را حمل مي کند اغلب مدل پايين و از کار افتاده مي باشند در غير اينصورت استفاده از ماشين هاي مدل جديد صرفه اقتصادي نخواهد داشت .

قاب ها

سيم کشي قاب ها ، موم دوزي و آماده سازي قاب براي معرفي به کلني بسيار وقت گير و از ظرافت خاصي برخوردار است که اکثر زنبورداران به سادگي از کنار چنين مسئله با اهميتي مي گذرند و با تکه اي چوب و يک ورقه مومي ، قابي را آماده براي معرفي به کلني مي نمايند .

اين عمل زنبورداران با اصول آماده سازي سابق کشور هاي پيشرفته نيز مطابقت نمي کند و سهل انگارانه دنبال مي شود . همانطور که قبلاً نيز ذکر شد در اکثر ايالات کشور کانادا استفاده از قاب پلاستيکي همراه با پايه مومي عاج دار پلاستيکي در طبقات ذخيره عسل متداول گشته و اين تکنولوژي به تدريج به ساير نقاط جهان از جمله اروپا در حال انتقال است . اگر برخي کشورها هنوز با استفاده از اين نوع قابها خو نگرفته اند اما از قابهاي آماده اي استفاده مي نمايند که مزاياي آن کمتر از قابهاي پلاستيکي نيست .

زنبورداران قاب همراه با پايه مومي (سرهم) را به طور آماده خريداري مي نمايند در غير اينصورت اجزاء قاب را جداگانه به همراه پايه مومي خريداري و خود آنرا آماده مي سازند .

پايه هاي مومي مورد استفاده زنبورداران از قبل سم کشي شده است به عبارتي سيم گالوانيزه در هنگام ساخت پايه هاي مومي عاج دارد . وسط اين ورقه ها تعبيه شده است . حالت سيم تعبيه شده بر خلاف سيم کشي رواج يافته در ايران عمودی و مستقيم نيست بلکه به صورت زيگزاگي است و از دو سمت طولي پايه مومي ، جمعاً 5 زائده مثلثي شکل از پايه مومي خارج شده است .

نوار هاي چوبي قابها سر هم شده و در مراکز تجار ي زنبورداري به همين صورت به فروش مي رسند و زنبوردار به آساني مي تواند آنها را سر هم کند . نوار هاي کناري داراي شيار مرکزي مي باشند که دو عرض پايه مومي در آن به صورت کشويي قرار مي گيرند . نوار پاييني از دو تکه چوب و نوار بالايي هم از دو تکه چوب تشکيل شده اند . مکان اتصال يا ميخ کوبي اين تکه چوب ها را جايي تنظيم مي کنند که زائده هاي مثلثي شکل قرار گرفته باشند .

مزيت اين قاب ها استحکام پايه مومي و عدم وجود فضاي خالي در اطراف پايه مومي است .

کندوچه هاي هسته اي (کندو هاي جفت گيري)

به علت اينکه اين نوع کندوها از لحاظ اندازه کوچکتر از کندو هاي معمولي هستند نام کندوچه به آنها اطلاق مي گردد . اين نوع کندوها را طبق سليقه شخصي در ابعاد متفاوت و در جنس هاي گوناگوني (چوب ، پلاستيک ، يونوليت) مي سازند . به طور معمول حجم و اندازه اين نوع کندوها يک چهارم کندوهاي معمولي است . ويژگي خاص اين کندو ها حجم کندو است که در نتيجه تعداد محدودي زنبور کارگر را در خود جاي می دهد و اين ويژگي وجود اين نوع کندوها را از لحاظ اقتصادي توجيه مي کند. 

مناطق پرورش ملکه (بهار زنبورداران )

در دو صورت کلني اقدام به پرورش ملکه جديد مي نمايد . قبل از بچه دهي و در مواقع اضطراري مثل مرگ اتفاقي ملکه . در هر صورت پس از انتخاب تخم يا لارو مورد نظر از سوي کارگران توجه خاصي به ملکه آينده کلني مي شود . پس از تفريخ تخم لارو ملکه ، نسبت به ساير کيس هاي کلني غذاي بيشتري (ژله رويال ) به اين نوزاد خورانده مي شود که اين  حجم زياد ژله رويال سبب مي گردد که لارو رشد بيشتري نمايد . به هر حال پس از سپري شدن 13 روز (16 روز دوره رشد ملکه از تخم تا ملکه کامل است ) ملکه باکره از حجره خود خارج شده و پس از گذراندن حدود 6 تا 10 روز و رسيدن به بلوغ کامل در يک بعد از ظهر گرم از کندو خارج شده تا جفت گيري نمايد .

ملکه که در 3 تا 5 روزگي پرواز آشنايي را انجام داده و محيط را به خوبي مي شناسد در آسمان با 7 الی 17 زنبور نر جفت گيري نموده و پس از حدود نيم ساعت در حالي که جسمي سفيد رنگ در انتهاي شکم او قرار دارد به کلني خود باز مي گردد . ملکه جفت خورده پس از 2 الي 3 روز شروع به تخم ريزي مي نمايد و ديگر تا پايان عمر 7 ساله خود کلني را ترک نمي کند مگر طي بچه دهي . ملکه تنها زماني ارزش پيدا مي کند که با موفقيت جفت گيري کرده باشد و بتواند تخمگذاري نمايد . در غير اين صورت به اندازه يک مگس بي ارزش خواهد بود .

پرورش ملکه

متداول ترين روش براي پرورش مصنوعي ملکه روش دوليتل مي باشد . در اين روش ابتدا حجره هاي مومي مصنوعي را با استفاده از قالب هاي مخصوص تهيه و روي قاب پيوند به صورت عمودي چسبانده مي شود . سپس از کندوي مادري (کندويي که از هر جهت (صفات اقتصادي ) مناسب باشد ) لاروهاي يک روزه پيوند (انتقال ) مي دهند . پس از پيوند لارو ، قاب مورد نظر را درون کندوي پرستار که مملو از زنبوران کارگر جوان است قرار مي دهند . پس از اينکه فنجانک هاي ملکه از سوي کارگران پذيرفته شده ، تغذيه و در نهايت پوشيده شدند يک روز قبل از تولد ملکه ها ، هر کدام از شاخون ها را به کندوچه هاي هسته اي انتقال مي دهند . کندوچه هاي هسته اي کندو هايي با حجم کوچک و حاوي تعداد کمي (حدود يک ليوان ) زنبور کارگر جوان مي باشند. که ملکه را پس از تولد مورد توجه و رسيدگي قرار مي دهند و زمينه را براي انجام پرواز جفت گيري مهيا مي سازند . تعداد کم کارگران در کندو چه هاي هسته اي عمل پروش ملکه را اقتصادي تر نموده و کاهش هزينه را در پي خواهد داشت . پس از کسب اطمينان از تخم گذاري ملکه درون کندوچه هاي هسته اي ، ملکه را خارج کرده و به مصرف مورد نظر مي رسانيم . طي پرورش ملکه ملزوماتي براي پرورش ملکه ضروري مي باشند که از جمله مي توان به زنبوران نر ، شهد و گرده و در اختيار داشتن جمعيت کارگر جوان اشاره نمود . پرورنده ملکه بايد طوري برنامه ريزي و مديريت نمايدکه در زمان بلوغ ملکه و آماده بودن وي براي جفت گيري به ازاي هر ملکه 20 زنبور نر بالغ در اختيار داشته باشد همچنين  چندين کلني را به توليدزنبور کارگر جوان اختصاص دهد تا در زمان پرورش ملکه با کمبود زنبور کارگر مواجه نگردد . وجود شهد و گرده طبيعي در پرورش ملکه بسيار موثر است و غني بودن جريان شهد و گرده مي تواند به توليد ملکه هاي بسيار مطلوب بيانجامد . انتخاب منطقه اي که در آن شهد و گرده خوبي وجود داشته باشد و داراي آب و هوايي مطلوب باشد لازمه مديريتي صحيح و فني در پرورش ملکه خواهد بود .

منطقه پرورش ملکه

کارشناسان متفق القول اند که بهترين زمان براي پرورش ملکه در هر منطقه بهار مي باشد . منظور از بهار زماني است که بيشترين مقدار از گل را در محيط داشته باشيم . امکان دارد در اول فروردين در حالي که در جنوب کشورمان زمان برداشت عسل باشد در آذربايجان يا اردبيل شکوفه و گل درختان هنوز باز نشده باشند . در جنوب کشور فصل بهار را پشت سر گذاشته و در اردبيل و آذربايجان هنوز به فصل بهار نرسيده ايم . در بهار زنبورداران ، اکثر درختان و گياهان فعاليت حياتي خود را آغاز نموده اند و در پي آن حجم زيادي گرده (که در پرورش نوزادان و ملکه نقش بسيار مهمي دارند ) و شهد در محيط جريان دارند ، شرايط اقليمي مطلوبي براي فعاليت زنبوران مهيا شده ، پرورش زنبور نر در تمام کلني ها متداول مي باشد ، بيشترين جمعيت کارگر جوان در اين فصل بدست آورد  و ..... مي توان از بهار هر منطقه به عنوان بهترين منطقه براي پرورش ملکه و جفت گيري آن به حساب آورد .

جفت گيري ملکه

ارزش پرورش موفقيت آميز ملکه به انجام جفت گيري و شروع تخم گذاري آن است . به عبارتي در اختيار داشتن زنبوران نر مناسب براي انجام لقاح از جزئيات و ملزومات مهم پرورش ملکه مي باشد . در طرح هاي اصلاح نژادي که جفت گيري ها محدود و هدف دار مي باشد استفاده از تلقيح مصنوعي ملکه يا محيط هاي ايزوله براي دستيابي به اهداف مورد نظر ضروري است . با توجه به اينکه زنبوران نر براي انجام لقاح و پراکنش ژنوم اجدادي خود به زنبورستان های مجاور نيز پرواز مي کنند و شعاع پرواز زياد (1 تا 5 کيلومتر) ، قرار دادن کندوچه هاي هسته اي در مناطق ايزوله که در آن به شعاع 10 کيلومتري هيچ زنبورستاني وجود نداشته باشد (مثل جزيره ها) براي جفت گيري هاي هدف دار لازم و ضروري است .

در منطقه اي که براي اسکان ايستگاه پرورش ملکه انتخاب  مي شود بايد :

-        پرندگان زنبور خوار تمايل بسيار زيادي به خوردن زنبور نر و ملکه دارند .

-        سعي شود ايستگاه پرورش ملکه در محلي اسکان داده شود که زنبور خواران پرنده در آن محيط موجود نباشند .

-        بارندگي هاي پي در پي ، وزش باد هاي شديد از خروج ملکه از کندو براي انجام پروازجفت گيري جلو گيري بعمل مي آورد . در اين صورت ملکه پس از مدتي بدون لقاح شروع به تخم ريزي نموده و تمامي نوزادان و زنبوران متولد شده زنبور نر خواهند بود . سعي شود چنين مناطقي براي پرورش ملکه انتخاب نگردد .

-        منطقه اي که براي اسکان ايستگاه پرورش ملکه در نظر گرفته مي شود بايد عاري از حشراتي چون مورچه ، زنبوران واسپ ، شيخک ها ، عنکبوت ها و ساير حشرات شکارگر و مضر براي کلني باشد .

-         داراي فلور غني گياهي باشد .

زمستان گذراني زنبوران عسل

شهد وگرده تنها جيره غذايي زنبور عسل را تشکيل مي دهند . گرده به عنوان منبع پروتئين در زاد و ولد ، توليد ژله رويال ، زهر ، موم ، بره موم ، آنزيم ها و انجام فعاليت هاي فيزيولوژي بدن زنبوران عسل کاربرد دارد .

شهد و مخصوصاً عسل ترکيبي اشباع از انواع هيدرو کربن ها دارند و تنها منبع انرژي براي زنبوران عسل مي باشند . تنظيم دماي کلني زنبوران عسل يکي از موارد استفاده انرژي توليدي در کندو مي باشد . يعني در تابستان با گرم شدن کندو ، يک عده از زنبوران آب به کندو حمل مي نمايند و آب جمع آوري شده را به صورت قطرات بسيار ريز در فضاي کندو پخش مي کنند و عده اي ديگر در اطراف درب ورودي کندو به سرعت بال مي زنند و هواي داخل کندو را تهويه مي سازند (اين عمل انرژي نسبتاً زيادي را خرج مي کند ). اما در فصول سرد با مصرف عسل انرژي مصرفي به صورت گرما در فضاي اطراف بدن ساتع مي گردد. پس در زنده ماني زمستانه زنبوران عسل نقش مهمي را ايفا مي نمايد.

آماده سازي کلني ها براي زمستان گذراني

قدرت زمستان گذراني خوب جز صفاتي مي باشند که به طور مستقيم با عملکرد کلني در ارتباط است. زمستان گذراني خوب با صفات ديگري مانند زنده ماني کلني براي مدت طولاني با ذخاير کم ، مصرف کم ذخاير ، عدم انجام پرواز پاکسازي (دفع مواد زايد) ، عدم واکنش به تغييرات ناگهاني درجه حرارت ، عدم تحرک زياد و ... پيوستگي دارد . در نژاد زنبور عسل ايراني با توجه به اينکه عملکرد اين نژاد نسبتاً پايين مي باشد ، در مقابل بسيار صرفه جو و زمستان گذراني خوب اين نژاد باعث شده تا عملکرد اقتصادي مناسبي داشته باشد.

طي زمستان گذراني هر قدر که دماي خارج از کندو سرد باشد اما با اعمال مديريت صحيح مي توان بر سرماي سخت به کمک زنبوران چيره شد .

1-    اولاً سعي شود براي زمستان گذراني زنبوران عسل منطقه اي معتدل و نه چندان سرد انتخاب گردد .

2-    نه تنها براي زمستان گذراني در مناطق سرد  ، حتي در فصول کاري در مناطق گرم سالم بودن کندو و رعايت اصول فني و استاندارد در ساخت کندو در کاهش مصرف انرژي (عسل) بسيار موثر خواهد بود .پس سعي کنيد از کندو هاي سالم استفاده نمائيد .( کندوي سالم کندويي است که در آن هيچ گونه سوراخ يا درزي وجود نداشته باشد ، تخته کف و درب اصلي کندو يک تکه باشد ، زير ورق فلزي لايه اي پلي اتيلني به عنوان عايق کار گذاشته شود ، ضخامت چوب به کار برده شده در ساختمان اصلي کندو کمتر از 2 سانتي متر نباشد ، کندو رنگ شود ، کندو کهنه نباشد و ...)

3-    سعي شود کندوها در مناطق سرد در مکاني مستقر گردد که سرپناه داشته باشد (مثل انبار) ، سايه نباشد و در مسير وزش باد قرار نگيرند .

4-    چنانچه کندوي شما فاقد درب فرعي (تخته اي نازک زير درب اصلي روي قابها قرار مي گيرد ) باشد حتماً از پارچه اي ضخيم يا برزنت استفاده نمايند . سعي کنيد از گوني هاي پلاستيکي و پلاستيک براي پوشش استفاده نکنند چون آنها مي توانند به عنوان مانعي براي خارج شدن بخار آب از داخل کندو و در نتيجه  ايجاد کپک روي قابها و شانها و شيوع بيماري در کندو باشند .

5-    پوشش درب ورودي زنبوران به کندو را تا حدي که يک زنبور بتواند از آن عبور نمايد بسته و ساير درزهاي کندو را با بتونه يا گل بپوشانند.

6-    کندو را در محلي که احتمال دارد محل عبور سيلاب باشد قرار ندهيد . همچنين کندوها را در محل هاي پست يا جايي که آب جمع مي شود و احتمال يخ زدن وجود دارد قرار ندهيد .

7-    کندو را در محل هاي پر رفت و آمد و پر سر و صدا اسکان ندهيد .

8-    ورود رطوبت بيش از اندازه به کلني چه در تابستان و مخصوصاً در زمستان موجب شيوع انواع بيماري ها مي گردد . قير اندود کردن کف کندو از ورود رطوبت بيش از حد به فضاي کندو جلوگيري و به مقدار چشمگيري ميکاهد .

9-      در مناطقي که سرماي آزار دهنده اي دارند پوشانيدن کل کندو به غير از درب ورودي و دريچه هاي تهويه مي تواند راه حلي موثر در کنترل سرما باشد .

براي آماده سازي کلني براي زمستان گذراني زنبور دار بايد بدينگونه عمل نمايد .

1-      تميز کردن کندو : کندوي مورد نظر بايد عاري از هر گونه موم ، بره موم مانده از سال گذشته ، لاشه زنبوران مرده و هر گونه ماده ديگر شود .

2-    کاهش تعداد قاب هاي اضافي و به عبارتي ديگر کاهش حجم فضاي کندو : تمامي قاب هايي که فاقد جمعيت و نوزاد مي باشند بايد از داخل کندو برداشته شود . قابهايي که مقدار کمي عسل دارند نيز برداشته شود .

3-    فشرده سازي : تمام قابها را به يک سمت کندو فشرده سازيد و کنار قاب آخري تخته اي سه لايه به صورت عمودي قرار دهيد و پارچه اي ضخيم مثل پارچه برزنت روي قاب ها و تخته سه لايه کشيده شود . در فضاي باقي مانده کاغذ مچاله شده ، روزنامه يا گوني و يا به نحوي ديگر پر شود .

تامين غذا

زنبوران براي گذراندن و تحمل سرماي زمستان نياز به انرژي و گرمايي دارند که توسط عسل تامين مي گردد . معمولاً عسلي را که زنبور از طبيعت جمع آوري مي نمايد (کيفيت بسيار مطلوبي دارد ) در فصل برداشت عسل ، برداشت مي شود و آنرا با تغذيه زمستانه (محلول شکر و آب ) جايگزين مي نمايند . نسبت آب و شکر تغذيه زمستانه با تغذيه بهاره متفاوت مي باشد . تغذيه بهاره به نسبت 1 به 1 و تغذيه زمستانه به نسبت 5 به 3 است ( 5 قسمت شکر و 3 قسمت آب) . ثابت شده که زنبوران اين نسبت شيره را در مقابل ساير غلظت ها با سرعت عمل بيشتر و صرف کمترين انرژي به غذاي زمستاني تبديل مي نمايند . اصولاً مقدار غذاي  زمستاني مورد نياز يک کندو را بر مبناي تعداد شان هاييکه روي آنها را زنبور پوشانده است بر آورد مي کنند .نحوه محاسبه مقدار شکر مورد نياز براي زمستان گذراني از نظر زنبورداران آمريکايي از اين فرمول بدست مي آيد .

Pkg = 1.3 n + .7 n*

در اين فرمول P   مقدار عسل ، n تعداد قاب داراي جمعيت و n* تعداد قاب هاي حاوي نوزاد مي باشد .در روشي ديگر براي هر قاب جمعيت 2 کيلو گرم شکر در نظر گرفته مي شود . بهتر است 1 کيلو گرم شکر نيز به خاطر صرف انرزي در موقع تبديل شربت به عسل مصنوعي و انتقال آن به حجرات شان ها در نظر گرفته شود . براي بدست آوردن مقدار آب در نسبت 5 به 3 مقدار شکر را در 6/ 0 ليتر ضرب مي کنيم عدد بدست آمده مقدار آب مورد مصرف را نشان مي دهد .

چند نکته

-         دماي کندوبين 33 تا 35 درجه مي باشد . اين دما ، دمايي مطلوب براي پرورش نوزاد مي باشد . سنسور هاي تشخيص دما در شاخک کارگران بسيار دقيق مي باشند به طوري که افزايش يا کاهش جزئي دما توسط کارگران تشخيص داده مي شود و سريعاً واکنش براي تعديل دماي کندو را در پي خواهد داشت .

-         دماي کندو در مناطقي که عسل يا گرده قرار دارد با منطقه اي که در آن در نوزاد پرورش داده مي شود . متفاوت است . به عبارت ديگر دماي منطقه ذخيره عسل و گرده کمتر از دماي مناطق پرورش  نوزاد مي باشد . اين تفاوت دما را مي توان به علت وجود دائمي زنبوران در منطقه پرورش نوزاد توجيه کرد .

-         فاصله بين دو شان کمتر از يک سانتي متر مي باشد . زماني که روي قاب ها پوشيده از زنبوران کارگر باشد بين دو شان تنها فاصله اي حدود 1 تا 2 ميلي متر باقي مي ماند . حجم بين دو شان توسط کارگران پر مي شود . حرارت ساتع شده از زنبوران کارگر در اين شرايط به خوبي باعث گرم شدن نوزاد مي شود .

-         در فصل سرما زماني که دما حدود 10 درجه سانتي گراد شود ، خوشه اي درون کندو تشکيل مي شود . در مرکز اين خوشه ملکه و زنبوران کارگر در اطراف او قرار دارند که کارگران مرتباً و به تدريج از مرکز به سمت خارج حرکت مي کنند و جاي خود را تعويض مي نمايند . خوردن عسل باعث گرم شدن خوشه مي شود . چنانچه عسل درون کلني وجود نداشته باشد خوشه سرد مي شود و نهايتاً کلني مي ميرد .(در 10 درجه سانتي گراد فعاليت زنبوران عسل بسيار کند مي شود )

-         قرار دادن مقدار بيشتري عسل درون کندو نه تنها هيچ مشکلي ايجاد نمي نمايد بلکه در شروع فعاليت زنبوران عسل در سال آينده به رشد کلني بسيار کمک مي نمايد اما قرار دادن مقدار کمي عسل درون کندو عراقب جبران ناپذيري به دنبال خواهد داشت .   

 ملکه دروغين

در شهر كندو به طور معمول طي چرخه طبيعي حيات زنبوران عسل ، ملکه باكره جوان پس از انجام پرواز جفت گيري وبازگشت به كندو با استقبال تعدادي از زنبوران كارگر جوان مواجه مي شود. ملا زمين ملکه به دورش حلقه زده او را با خرطوم هاي خود تميز مي كنند و ژله شا هانه تقديمش مي كنند. كاگران ملكه را ترغيب به تخم گذاري مي كنند.

ملكه پس از گذشت مدتي شروع به تخمگذاري مي نمايد. تخم ها پس از چند هفته به زنبوراني جوان با جنسيت نر يا ماده  عقيم مي شوند. زنبوران نر پس از بلوغ به طور آزادانه به هر كلني در زنبورستان كه بخواهند رفت و آمد مي كنند و تلاش مي كنند تا ژنوم اجدادي خود را طي جفت گيري با ملكه اي جوان به نسل هاي آتي منتقل سازند. زنبوران ماده عقيم (زنبوران كارگر) پس از گذرندان يك سوم عمر خود درون كندو  سرانجام به خارج از كندو رفته ، شهد ، گرده ، آب و صمغ گياهان را جمع آوري مي نمايند. طي سهل انگاري زنبوردار ملكه جوان بين دو قاب مانده و به طور كاملاً تصادفي مي ميرد. پس از گذشت حدود يك روز زنبوران كارگر در شهر خود درصد پرورش ملكه اي جديد خواهند بود. سوالي كه پيش مي آيد اين است كه چگونه ده ها هزار عدد زنبور كارگر متوجه وجود و يا عدم وجود ملكه  در شهر خود مي شوند؟

چه چيزي سبب مي شود كه زنبوران كارگر با وجود ملكه جوان ملكه ديگري را پرورش نمي دهند؟

غده آرواره اي ملكه Queens  Mandibular   Glands

سه جفت غده درسر زنبوران ماده( كارگر و ملكه) شناخته شده است. غده بزاقي ، غده هيپوفارينژل و غده فكي(آرواره اي )

غده بزاقي در زنبوران كارگر و ملكه عملكردي مشابه دارند(هضم غذا). غده هيپوفارينژل در دوره خاصي از حيات زنبوران كارگر فعال است و ژله رويال(غذاي شانه ها) توليد مي نمايد و غده آرواره اي در ملكه و زنبوران كارگر كاربردي متفاوت دارند.

غده آرواره اي در دو طرف سر، زير شاخك ها و قسمت فوقاني آرواره اي بالايي زنبور عسل قرار دارد. ترشحات اين غدد توسط كانلي از آرواره به دهان ريخته مي شود.

در سال 1961 Butler و همكارانش دو نوع اسيد مهم از تركيبات فرمون آرواره اي را تشخيص دادند.

1)9-oxo-2-decenoic  acid  or  9-keto-(E)-2-decenoic acid (9ODA)

2) 9-Hydroxy-2-decenoic  acid (9HDA)

در سال 1987 محققين دانشگاه Simon  fraser ساير تركبيات ناشناخته اين فرمون را ( اين فرمون از 5 ماده تشكيل شده است) كشف كردند.

مقدار فرمون ترشح شده در ملكه به سن ملكه ، جفت گيري ملكه ، فصل و اوقات روز وابسته است. پس از لقاح ملكه و شروع تخم ريزي آن ميزان ترشح فرمون تا حله بالايي افزايش مي يابد. ميزان ترشح فرمون در ملكه هاي پير به ميزان قابل توجهي كاهش مي يابد. همچنين در فصول پاييز و زمستان نيز ميزان ترشح كاهش مي يابد. در كل در مواقع تخم گذاري ملكه نسبت به ساير اوقات ميزان  ترشح اين فرمون بيشتر است.

عملكرد فرمون غدد آرواره اي در جنس كارگر

اين غده تاسن 12 روزگي به همراه غده هيپوفارينژل در جنس كارگر مسئول توليد ژله رويال مي باشد. ژله رويال غذاي مصرفي لاروها تا سن 3 روزگي و ملكه تا پايان عمر مي باشد. تحقيقات نشان مي دهند كه اين دو غده در غياب ديگري قادر به توليد ژله رويال نمي باشند . با مسن شدن زنبوران کارگر و غير فعال شدن  هيپوفارينژل غدد آرواره اي تغيير كاربري مي دهند. اين غده فرمون 2-heptanone را ترشح مي سازد كه اين فرمون در هشدار و دفاع كاربرد دارد.

عملكرد فرمون غدد آرواره اي در ملكه

در بين تركيبات فرمون آرواره اي ملكه(9ODA) نسبت به ساير تركيبات حتي(9HDA) زودتر شناخته شد و دانشمندان آنرا ماده ملكه Queen substance نام گذاشتند. از آن پس اين ماده توجه بسياري از دانشمندان را به خود جلب نمود و براي اين فرمون كاربردهاي متنوعي تعريف گرديد.

1- باز دارنده پرورش ملكه                                                    

2- بازدارنده رشد تخمدانهاي كارگران                                           

3- جذب كننده زنبوران نربراي جفت گيري                         

4- شناسايي ملكه توسط افراد كلني

   ۵- تثبيت خوشه بچه     

   6- تحريك فعاليت   چرايي              

   7- جذب كننده كارگران  براي بچه دهي        

 8- تحريك زنبوران كارگر در ترشح نازانف

9- شناخت كلني و جهت يابي زنبوران كارگر

مكانيسم پراكنش و عمل فرمون آرواره اي در ملكه

پس از جفت گيري و بر گشت ملكه به كندو بلافاصله پس از تخم گذاري ترشح فرمون آرواره اي به مقدار قابل ملاحظه اي افزايش خواهد يافت. اين فرمون كه مايعي سفيد رنگ مي باشد از طريق مجراي آرواره  بالا به داخل دهان ريخته مي شود. طي نظافت و خودليسي ملكه اين فرمون در تمام سطح خارجي بدن ملكه پراكنده مي شود. در هنگام غذا دهي به ملكه توسط كارگران و لمس( توسط شاخك ها) و نظافت ملكه(توسط خرطوم) توسط ملازمين، اين فرمون به اين عده از كارگران انتقال مي يابد.

طي تبادلات غذايي و تماسي داخل كندو بين كارگران ، اين فرمون بتدريج و به طور دائم در كل كندو پخش مي شود در نتيجه زنبوران كارگر به ملكه توجه بيشتري مي كنند ا ز  او مواظبت مي كنند و او را به شايستگي رسيدگي مي نمايند.

تا زماني كه اين فرمون در كلني پخش شود تمام زنبوران از جود  ملكه اطلاع مي يابند چنانچه ترشح اين فرمون در كلني كم و يا قطع شود زنبوران كارگر متوجه فقدان ملكه يا پير شدن ملكه مي شوند و شرايط را براي پرورش ملكه جديد از لاروهاي جوان 1 تا 3 روزه مهيا مي سازند.

قبل از لقاح ، ملكه براي جذب زنبوران نر در زنبورستان و حتي خارج از آن از زنبورستان ها ي ديگر اقدام به ترشح اين فرمون به اضافه فرمون ترژيت ( غدد حلقوي شكمي) (tergite) مي نمايند.

 Queen Mandibular Phermon(QMP)

گياهان در قبال گرده افشاني كه زنبوران عسل انجام مي دهند مقداري شهد يا گرده به عنوان دستمزد در اختيار آنها قرار مي دهند. چنانچه گياهي از  لحاظ شهد و گرده غني نباشند زنبوران عسل تمايلي به گذراندن وقت و انرژي خود براي گرده افشاني اين نوع گياهان ندارند. با توجه به اين مسئله دانشمندان در پي شناخت راهي بودند كه از طريق آن بتوان زنبوران را هدف دار به سمت گياهان جذب نمايند.

پس از شناخت فرمون آرواره اي ملكه و شناخت كاربردهاي گوناگون آن دانشمندان به خواسته شان نزديكتر شدند.

شركت هاي تجاري با کپي برداري از فرمون آرواره اي ملكه، شبه فرموني سنتتيک     QMP را با دو محصول با نام هاي تجاري Bee    Boost و Fruit Boost  سنتز و حدود 2 دهه است كه اين محصولات در كشاورزي صنعتي دنيا مصرف مي شود.

OMP مخلوطي پيچيده از 5 ماده شيمايي است كه تركيبي از اين 5 ماده تاثير فوق العاده اي را روي فعاليت هاي حياتي زنبوران عسل دارد. اين فرمون تا حد بالايي بر روي رفتار و اعمال آنها چه داخل از كندو و چه خارج از كندو اثر مي گذارد و آنها را تحت كنترل خود قرار مي دهد.

 Fruit Boost

Fruit Boost محصولي بيوتكنولوژي است كه تركيبات آن شبيه تركيبات فرمون آرواره اي ملكه است. اين محصول به طور چشمگيري در افزايش گرده افشاني و بهبود كيفيت محصولات در حد عالي استفاده ميگردد. در ايالات متحده از سال 1989 تا به امروز در افزايش محصولاتي چون كيوي ، هلو ، سيب ، گلابي ، زغال اخته ، قره قاط و .... اين محصول مورد استفاده قرارگرفته است.

زماني كه تعداد زيادي از شكوفه و گل درخت مورد نظر باز شود اين محصول را به صورت محلول با آب روي درختان اسپري مي نمايند. تحقيقات نشان مي دهند كه تعداد زنبوران در اطراف درختاني كه به اين محصول آغشته شده اند تا 37% در مقايسه با درختاني كه از اين محصول استفاده نشده است افزايش مي يابد. افزايش تعداد زنبوران ملاقات كننده از اصلي ترين و افزايش زمان ملاقات از ديگر پيامدهاي استعمال اين محصول مي باشد.

افزايش و بهبود محصولات ، در صورت استفاده از اين محصول سنتتيك به 2 صورت توجيه شده است.

1 - به علت شباهت اين فرمون با فرمون ملكه و ميزان علاقه و جاذبيت زنبوران عسل به اين فرمون پس از اسپري شدن اين محصول روي درختان زنبوران  كارگر زمان بيشتري صرف جمع آوري شهد و گرده و گل هاي بيشتري را ملاقات مي نمايند.

2 - پس از بازگشت زنبوراني كه با اين نوع محصول سنتتيك برخورد كرده و شهد يا گرده اي جمع آوري نمودند ، درون كندو رقص هاي مكالمه اي( حركتي كه زنبواران كارگر پس از كشف منبع جديد در روي شانها براي معرفي محل منبع جديد به ساير زنبوران انجام مي دهند) شديد تر و طولاني تر نسبت به ساير زنبوراني كه با اين محصول مواجه نشده اند انجام مي دهند. طي اين عمل زنبوران چرا روي بيشتري جذب گياه مورد نظر مي گردند. در نتيجه زنبوران بيشتري به ملاقات گل هاي آن گياه مي روند و گرده افشاني با موفقيت بيشتري صورت مي پذيرد و نهايتاً محصولات كندو نيز افزايش مي يابد.

طي آزمايشات به عمل آمده اختلاف معنا داري در مورد اندازه ميوه كيوي در صورت استفاده از اين محصول سنتتيك در مقايسه با عدم استفاده از اين محصول وجود دارد.

Bee   Boost

به علت شباهت اين محصول سنتيك به فرمون آرواره اي ملكه از آن مي توان به عنوان ملكه كاذب در كلني استفاده نمود. از اين فرمون مي توان در زنبورداري تجاري ، پرورش ملكه ، تكنيك توليد زنبوران پاكتي ، زنبورداري تفنني و مبتدي ، تحقيقات و ..... استفاده نمود.

از جمله كاربردهاي ملكه دروغين مي توان به موارد ذيل اشاره نمود :

1- در حمل و نقل زنبوران پاكتي احتمال وارد شدن صدمه به ملكه وجود دارد. به علت ارزش اقتصادي بالاي ملکه سعي مي گردد در انتقالات دقت بيشتري شود يا زنبوران پاكتي بدون ملكه حمل و نقل مي گردند.

عدم وجود ملكه در جعبه ، زنبوران را مشوش مي سازد. استفاده از اين محصول موجب آرام شدن زنبوران عسل در انتقالات زنبوران پاكتي بدون ملكه ميگردد.

2- استقرار زنبوران جوان در كندو يا لانه اي كه به تازگي در آن مستقر شده اند با تاخير در فعاليت هاي حياتي كلني همراه خواهد بود. استفاده از شبه فرمون آرواره ملكه اين تاخير را كاهش مي دهد و موجب تحريك زنبوران به فعاليت بيشتر مي گردد.

3- عدم وجود ملكه در يك كندو پيامدهايي در پي خواهد داشت. با استفاده از Bee   Boost کندوي يتيم را مي توان تا چند روز بدون ملكه و بدون ايجاد هيچ خللي در كلني پابرجا نگه داشت.

(عدم وجود ملكه در كلني استرسي ايجاد مي نمايد و هدف و انرژي كلني را به سمت پرورش ملكه سوق دهند.)

4- استفاده از اين شبه فرمون در تثبيت موفق بچه كندو در لانه جديد بسيار موثر مي باشد.

5- به علت ارزش اقتصادي ملكه همچنين ارزش والاي اقتصادي زنبور در گرده افشاني ، مي توان از Bee   Boost در گرده افشاني هاي يكبار مصرف به جاي  يك ملكه واقعي در كاهش خسارت و هزينه ها استفاده كرد.

6- جذب زنبوران جامانده و جلب زنبوراني  كه بر حسب اتفاق گم شده اند.

7- جايگزين ملكه در كلني هاي گرد افشان در قفس معمولاً در گرده افشاني هايي كه احتمال نابودي كلني وجود دارد( در اين موارد ارزش گرده افشاني ارجحيت دارد به زندماني كلني) از ملكه ي كاذب به جاي ملكه واقعي استفاده ميگردد.

8- اغلب كندوهاي هسته ای بدون ملكه در مقابل حمله زنبوران واسپ بسيار آسيب پذيرند تحقيقات نشان مي دهد استفاده از Bee   Boost در كندوهاي هسته اي بدون ملكه مقاومت در برابر واسپ ها را تا 6 روز افزایش می دهد .

9- بهبود موفقيت در پرورش ملکه

Swarm catch و نازانف

اغلب در هنگام بازدید از کلنی های زنبوران عسل با رفتاری عجیب برخی از زنبوران کارگر روبرو می شوید . این رفتارغالباً در جلوی درب ورودی کندو و هنگام برداشتن درب اصلی کندو و بازدید از قاب ها قابل مشاهده است . طی این عمل یک تا چند زنبور کارگرشکم خود را بالا برده ، جفت پاهای سوم کاملاً کشیده و عمود است و شکم در قسمت انتهایی خم شده و از بین دو حلقه شکم که بین آنها باز شده ، جسم سفید رنگی مشاهده می شود . در این حالت بالها به شدت بالا و پایین می روند . این رفتار زنبوران عسل با عمل تهویه کندو که اغلب در ظهر های تابستان رخ می دهد متفاوت می باشد .

نازانف

در دنیای شیمیایی زنبوران عسل فرمون ها بسیار پر اهمیت می باشند . این فرمون ها مانند زبانی گویا می باشد که از به اشتباه افتادن و خطای تک تک افراد کلنی جلو گیری به عمل می آورد . با توجه به قدرت بینایی ضعیف زنبوران و در مقابل قدرت بالای تشخیص و درک هر گونه  اطلاعات و تغییرات توسط سنسورهای حسی موجود در شاخک ها می توان به نقش مهم فرمون ها در ادامه حیات کلنی در این مورد مشخص  پی برد .

غده نازانف یکی از مهمترین غددی می باشند که در ارتباطات بین زنبوران نقش پر اهمیتی دارد.

در مهمترین منابع علمی عملکرد غده نازانف تنها یک کلمه ذکر شده است .Orientation)) )) به معنی تعیین جهت .

غده نازانف مختص زنبوران کارگر می باشد به عبارت دیگر ملکه و زنبوران نر فاقد غده نازانف می باشند . این غده بین حلقه های ششم و هفتم پشتی – شکمی قرار دارد . زمان ترشح فرمون نازانف زنبور کارگر تا جایی که توان دارد شکم خود را به سمت بالا برده و به شدت بال می زند . طی بال زدن فرمون به سرعت در هوا پخش می شود .

 فرمون نازانف ترکیبی است از 7 ماده شیمیایی فرار که عبارتند از :

Geraniol  ,  Nerolic  acid  ,  Geranic  acid  ,  (E) – citral  ,  (Z) – citral  ,  (E-E) – farnesol  ,  nerol .  

 (E-E) – farnesol , Nerolic  acid ,  Geraniol  در  این ترکیب به ترتیب بیشترین مقدار را دارند اما طی آزمایشات به عمل آمده  ,  Geranic  acid  (E) – citral  دارای قدرت جلب بیشتری می باشند .

 با توجه به اینکه فرمول عمومی فرمون نازانف برای تمام زنبوران یکسان می باشد و همچنین هر کلنی فرمون نازانف اختصاصی دارد علت اختلاف در فرمون هر کلنی وجود ایزومر های متفاوت ذکر شده است .

مقدار فرمون نازانف در هنگام تولد زنبوران کارگر بسیار کم است اما همزمان با افزایش سن مقدار نازانف افزایش می یابد . در سن 28 روزگی بیشترین مقدار ترشح نازانف ثبت شده است .

نمود عملکرد غده نازانف در زنبورستان هایی که کندو ها به فاصله کمی نسبت به هم چیده شده اند بسیار ملموس تر می باشد .

 به عقیده بسیاری از دانشمندان فرمون نازانف مهم ترین عامل جهت یابی و خبر رسانی طی بچه دهی در مراحل تشکیل خوشه و مهاجرت به سمت کندو یا محل استقرار جدید لانه می باشد . تحقیقات نشان می دهد 50 تا 80 درصد فضای جعبه بچه گیری از نازانف اشباع می باشد .

کاربرد های نازانف

1-   راهنمایی و جذب زنبوران چرا رو پس از بازگشت از مزرعه به سمت درب ورودی کندو

2-     حرکت زنبوران کارگر به سمت خوشه بچه همچنین درب ورودی لانه جدید طی بچه دهی

3-   جستجو برای کشف منابع آبی و احتمالاً کشف منابع شهدی طبیعی و مصنوعی از جمله عملکرد های فرمون نازانف ذکر شده است.

Swarm catch

خيلي  از مواقع دوست داريد از شر زنبوراني كه در اطراف استخر شناي شما پرواز مي كنند و در حال جمع آوري آب مي باشند يا زنبوراني كه در باغچه و حياط خانه شما در اطراف گل ها و درختان در حال پرواز هستند بدون اينكه به آنها صدمه اي برسانيد آسوده شويد .

اغلب پرورش دهندگان زنبور عسل مخصوصاً زنبورداراني كه زنبورستان هاي بزرگ را مديريت مي كنند در فصل بهار زمان و مشغله فراواني را جهت گرفتن و جمع آوري بچه زنبوران صرف مي كنند . در بعضي مواقع به هر دليلي به علت عدم تثبيت بچه در كندوي جديد بچه كندو در اصطلاح فرار مي كند اكثر زنبورداران آرزو دارند كه اولاً كلني هايشان بچه دهي كمتري داشته باشد ثانياً بدون هيچ دردسري و به سرعت بچه كندو را اسكان دهند.

در سال 1976 دكترFree  كه تحقيقات و بررسي هايش نقش بسيار مهم و موثر در توسعه و پيشرفت دانش زنبورداري در سراسر جهان را داشت مقاله اي منتشر كرد و در مورد تحريك و تشديد گرده افشاني زنبور عسل با استفاده از فرمون هاي سنتتيك تاكيد كرد با الهام از اين نظريه برخي شركت هاي تجاري  با تحقيقات گسترده محصولاتي سنتتيك و متنوع با كاربردهاي فراوان ساختند . محصول سنتتيك شبه فرمون نازانف با عنوان تجاري  Swarm catch   چند سالي است كه به بازار هاي جهاني عرضه می شود .

كاربرد هاي Swarm catch   

عملكرد اين محصول سنتتيك جذب زنبوران كارگر مي باشد كه با توجه به اين نوع عملكرد كاربرد هاي متنوعي براي آن تعريف شده است .

1-   هر ساله در اواسط فصل بهار برخي از كلني هاي زنبور عسل اقدام به بچه دهي مي نمايند . پس از بچه دهي زنبوردار مي بايستي بچه زنبورها را گرفته و آنها را در محلي جديد (كندوي جديد) استقرار دهد . اين كار مشكلاتي خاص خود را دارد كه در صورت اهمال زنبوردار امكان دارد بچه زنبور فرار نمايد . با استفاده از اين شبه فرمون سنتتيك مي توان با مديريتي صحيح قبل از بچه دهي كلنی مكاني مناسب را براي بچه در نظر گرفت تا بچه زنبور پس از ترك كلني مادري خود به سمت اين مكان جذب گردد . به عبارتي ديگر در نظر گرفتن مكاني مناسب براي استقرار بچه كندو به جاي اينكه آنها از شاخه اي آويزان و يا به حصار يا نرده اي بچسبند البته با كمك Swarm catch   

2-   استفاده از زنبوران عسل براي گرده افشاني محصولات زراعي درون گلخانه ها محدوديت هايي دارد .اغلب پس از استقرار كندو درون گلخانه اكثر زنبوران چرا رو به ديواره هاي گلخانه چسبيده از آن بالا مي روند و سعي مي كنند كه راه فراری به بیرون از گلخانه پیدا کنند . همچنين پس از تثبت كلني درون گلخانه با توجه به محيط خاص گلخانه زنبوران در ابتدا سر در گم مي شوند که این امرباعث گم شدن آنها و در نهايت مردن آنها نيز وجود دارد . به كمك  Swarm catch   مي توان از به وجود آمدن اين نوع سردر گمي ها جلوگيري به عمل آورد . البته استفاده از كلني زنبوران مقدس Bumble bee  در گلخانه ها متداول تر است .

3-   به دام انداختن و جذب زنبوراني كه مايه دردسر و مزاحمت اند . مثلاً زنبوراني كه در اطراف گل ها و مواد شيرين پرواز مي كنند و باعث سلب آرامش افراد مي شوند . با استفاده از Swarm catch  مي توان اين گونه زنبوران مزاحم را به سمت وجهتی هدف دار جلب نمود .

4-   راهنمايي زنبوران جستجو كننده آب به سمت منابع آبي تميز در داخل زنبورستان و يا نزديكي هاي زنبورستان . در نتيجه زنبوران براي جستجو منابع آبي انرژي کمتری مصرف می كنند و به سمت منابع آبي آلوده و يا استخر هاي تفريحي ورزشي گرایش پيدا نمي كنند .

5-   جلب زنبوراني كه نژادي نا آرام و خشن دارند . برخي نژادها كه تمايل زياد به نيش زني دارند مانند نژاد هاي افريقايي با استفاده از  Swarm catch  به راحتي و با كمترين ايذا مي توان آنها را طی بچه دهی كنترل نمود .

6-   جلب زنبوران سرگردان و آواره و یا بچه زنبوران فراری

شبه فرمون  سنتتيك Swarm catch   به هيچ عنوان قادر به جلو گيري از بچه دهي نمي باشد . 

روش های پیشگیری و کنترل بیماری ها و آفات زنبوران عسل

سوزانيدن

براي از بين بردن باقي مانده عوامل بيماري زاي ويروسي، باكتريايي ، قارچي و تك ياخته اي و يا در آلودگي هاي شديد و خطرناك ساده ترين شيوه مبارزه سوزانيدن كلوني ها و وسايل كار آلوده هستند. در سوزانيدن، كندو، قابها، موم هاي حاوي عسل، گرده، نوزاد و زنبوران بالغ باید از بين برده شود . براي سوزانيدن ،گودالي به عمق 45 سانتي متر و يا بيشتر با پهناي كافي براي اينكه تمام مواد سوزانيدني در آن جاي گيرد، آماده مي شود .گودال بايد در نقطه اي كنده شود كه با سوزانيدن مواد مزاحمتي ايجاد نگردد و محوطه را نيز آلوده نكند. بعد از اينكه تمام زنبورها كشته شدند (باید تمام زنبوران را درون کندو حبس نمود و با ماده ای تمام زنبوران را کشت) كندو را در قطعه اي از پارچه يا مقوا مي گذارند اين روش باعث مي شود كه نابود كردن قطعات شان، عسل يا زنبورهاي مرده آسان تر باشد . در غير اين صورت قطعات آلوده به زمين مي افتند و آلودگي كاملا از بين نمي رود. براي سوزانيدن تمامي موارد ذكرشده در كندوهاي آلوده آتشي پرحرارت و قوي لازم مورد نياز است. اين آتش بايد قبل از اينكه قطعات آلوده به آن اضافه شوند زبانه كشد. خواباندن چند شاخه بزرگ درخت يا چند الوار روي گودال آتش و قرار دادن قطعات كندو روي آنها باعث مي شود كه كندوها كاملا بسوزند بعد از اينكه همه مواد خاكستر شد گودال را بايد با خاك پوشانيد.

شعله دادن

تخته زيرين بدنه كندو، پوشش هاي داخلي يا پوشش هاي خارجي را ابتدا با تراشيدن و سپس با سوزانيدن سطح آنها مي توان از نابودي كامل نجات داد.  بهتر است كه فقط تخته هايي نگه داشته شوند كه حداقل 2 سانتي متر ضخامت داشته باشند. تراشيدن تخته ها بايد با دقت و به گونه اي انجام شود كه همه درزها، شكافها و كناره ها باز شوند تا حرارت به همه قسمت هاي تخته برسد. قطعات تراشيده شده را بايد جمع آوري كرده و سوزانيد. براي سوزانيدن مي توان تكه ها و تراشه ها را روي آتش پرحرارتي قرار داد يا روي آنها نفت سفيد پاشيد و سپس آتش زد. همچنين مي توان با مشعل اين كار را نيز انجام داد.

خانه تكاني

كلني هاي آلوده به بيماري لوك آمريكايي را با اين روش مي توان درمان كرد. در اين روش كه امكان نجات كلني وجود دارد زنبورها را از شانها به كندويي سالم و تميز با ورقه مومي جديد و تجهيزات تميز منتقل مي كنند. شانهاي آلوده را سوزانيده ضمائم چوبي بزرگ كندو را شعله مي دهند. اما اين روش پر خطر و گران است بايد اين كار موقعي از سال صورت گيرد كه زنبور فرصت داشته باشد تا حجره ها را روي ورقه مومي جديد بسازد و عسل كافي براي دوران زمستان يا دوران كمبود مواد غذايي فراهم كند. كلني هايي كه بايد تكانده شوند به محوطه اي دور از كندوهاي ديگر برده شوند.

زميني را كه در آن خانه تكاني انجام مي شود بايد با پلاستيك، كارتن، يا مواد قابل سوختن ديگر پوشانيده و به محض اتمام كار آنها را سوزاند. زنبورها را به درون قوطي يا كارتن هايي كه در آنها سوراخ هاي تهويه ايجاد شده است تكانده و مدتي (معمولا بيش از 4 ساعت) نگهداري مي شوند. در اين مدت، زنبورها خود و ديگران را تميز مي كنند به طوري كه ذره اي از عسل روي بدن آنها يا جعبه باقي نمي ماند به طور كلي همه با اين نظريه موافق اند كه اسپور باسيلوس لاروا كه جلوتر از عسل موجود در معده زنبور حركت مي كند همراه مدفوع خارج مي شود. احتمالا مدفوع در جايي دور از كندو ريخته مي شود كه مجددا زنبور ديگر را آلوده نكنند. به زنبورها نبايد در مدتي كه در اسارت هستند چيزي خورانده شود. بعد از دوره نگهداري زنبور در جعبه را روي ورقه مومي جديدي مي گذارند. در اين ورقه جايي براي ذخيره كردن بقاياي عسلي كه ممكن است همراهشان باشد نيست. اگر به زنبورهايي كه به تازگي روش خانه تكاني در مورد آنها اعمال شده دارو خورانده شود كنترل باكتري نتيجه بخش تر خواهد بود اما استفاده از دارو به هيچ وجه نياز به مراقبت در زمان خانه تكاني را نفي نمي كند.

خصوصيات زهر زنبوران عسل

زهر زنبور عسل مايعي است به رنگ روشن با بوي مخصوص و با مزه تلخ كه خاصيت اسيدي داشته و وزن مخصوص آن 1313/1 مي باشد. زهر زنبور عسل در مجاورت هوا به سرعت خشك شده و وزن آن 30 تا 40 درصد وزن مايع اوليه آن كاهش مي يابد زهر هنگام تماس پيدا كردن با غشاء مخاط يا چشم ها، سبب سوزش و تحريك بسيار زيادي مي گردد. زهر خشك ، زرد كمرنگ است و بعضي از فرآورده هاي تجاري آن قهوه اي رنگ مي باشند . زهر حاوي بعضي مواد فرار است كه به سهولت طي جمع آوري از دست مي روند. 88% درصد زهر آب است. مقدار پروتئين زهر بين 70 تا 90 درصد گزارش شده است. ساير تركيبات زهر آنزيم ها، پروتئين ها و پيپيدها، آمين هاي فعال، اسيدهاي آمينه، قندها، فسفو ليپيدها و تركيبات فرار مي باشد. مقدار و درصد اندازه گيري شده اين تركيبات در زهر خشك شده و زهر تازه برابر نمي باشد و با هم فرق مي كنند. از مهمترين قندهاي آن مي توان به فروكتوز و گلوكز اشاره نمود.

طبق تحقيقات  انجام شده توسط مؤسسه سرم سازي رازي PH زهر بين 87/6 تا 60/5 متغير بوده است همچنين مقدار دز كشندگي زهر (LD50) بالغ بر 4-75/1 ميلي گرم در هر كيلوگرم وزن بدن است. زهر همچنين داراي خاصيت هموليز كنندگي مي باشد اين اثر را به آنزيم فسفو ليپاز A₂ و پلي پپتيد ملتين نسبت مي دهند. انسان ها در مقابل زهر زنبور عسل و نيش خوردگي عكس العمل هاي گوناگوني از خود نشان مي دهند كه اين عكس العمل ها بستگي به حساسيت افراد و طبع آنان دارد: 

  1- حساسيت هاي موضعي : شامل علائم درد، سوزش و باعث باد كردگي محل نيش خورده مي شود اين نوع حساسيت طيف وسيعي از افراد را در بر مي گيرد.

2- خارش عمومي بدن : شامل خارش در قسمت هاي مختلف صورت و گردن و پوست بدن ميشود.

 3- عكس العمل منطقه اي بدن : در اين حالت، قسمت وسيعي از اطراف محل نيش خورده احساس درد و سوزش كرده و متورم مي گردد.

 4- بيهوشي يا بي حسي موضعي يا تمام بدن : در اين حالت حساسيت نسبتاً بيشتر است و ماهيچه ها به حالت فلج در مي آيند.

 5- حساسيت شديد : در اين حالت زهر روي عصب اثر مي گذارد و عواقب خطرناكي در پي خواهد داشت . مانند: اختلالات حاد تنفسي شديد، اختلالات قلبي يا انقباضات وريدي و ... و گاهي نيز ممكن است در مدت نيم ساعت باعث مرگ فرد شود.